O golpe de Estado de 1936: a verdade fronte ao branqueamento do franquismo
O fascismo nunca foi derrotado no Estado español
Hai quen fala do ascenso do fascismo en Europa coma se fose unha ameaza futura. Coma se estivésemos ante un perigo que aínda puidésemos evitar. Pero no Estado español cómpre comezar dicindo unha verdade incómoda: aquí o fascismo nunca desapareceu. Nunca foi derrotado. Nunca foi xulgado. Nunca foi depurado. Morreu na cama e reciclouse nas institucións do réxime nacido da Transición.
Esa é a diferenza fundamental con outros países europeos. Alemaña tivo que enfrontarse ao legado do nazismo. Italia procesou unha parte dos responsables do fascismo. No Estado español, pola contra, os herdeiros políticos, económicos, xudiciais e mediáticos do franquismo conservaron boa parte do seu poder. Cambiaron os uniformes, pero non as estruturas.
Por iso aínda existe unha Fundación Francisco Franco dedicada a enxalzar a figura dun ditador responsable dun réxime que a propia ONU definiu en 1946 como de carácter fascista. Por iso milleiros de republicanos continúan enterrados en foxas comúns agardando xustiza. Por iso aínda existen símbolos franquistas, homenaxes aos golpistas e unha memoria democrática que avanza cunha lentitude desesperante.
Porque o problema nunca foi unicamente Franco. O problema foi o franquismo. E, sobre todo, a impunidade do franquismo.
Cómpre lembrar o que algúns intentan borrar. En 1936 non comezou unha guerra entre dous bandos equivalentes. O que houbo foi un golpe de Estado militar contra un goberno lexítimo saído das urnas. Foron militares que xuraran fidelidade á República os que traizoaron a súa palabra. Ao fracasar o golpe en boa parte do territorio grazas á resistencia popular, aquel golpe acabou derivando nunha guerra.
Sen a axuda da Alemaña nazi de Adolf Hitler e da Italia fascista de Benito Mussolini, o golpe dificilmente tería triunfado. A Lexión Cóndor bombardeou cidades abertas como laboratorio para a Segunda Guerra Mundial. Decenas de milleiros de soldados italianos combateron en chan español. A Garda Mora sementou o terror entre a poboación civil. O fascismo internacional converteu España no seu campo de probas.
Non foi unha cruzada pola patria. Foi unha guerra contra o propio pobo.
Despois chegaron corenta anos de terror, execucións, cárceres, torturas, exilio, espolio e nacionalcatolicismo. Milleiros de mestres, sindicalistas, intelectuais, campesiños e obreiros foron asasinados simplemente por defender a democracia, a xustiza social ou a liberdade.
Por iso resulta obsceno o esforzo permanente por branquear aquela ditadura. Equiparar a quen defendía un goberno democrático con quen o destruíu mediante as armas non é neutralidade histórica: é revisionismo.
A Segunda República foi o primeiro réxime verdadeiramente democrático da nosa historia. Recoñeceu o sufraxio universal, impulsou a escola pública, laica e gratuíta, avanzou nos dereitos das mulleres, recoñeceu o divorcio, promoveu reformas sociais e proclamou unha República de traballadores de toda clase organizada nun réxime de liberdade e de xustiza.
Aquilo era precisamente o que aterrorizaba á oligarquía.
Cando os traballadores comezaron a conquistar dereitos e os privilexios das elites empezaron a verse ameazados, unha parte do Exército, da Igrexa e dos grandes poderes económicos decidiu destruír a democracia antes que aceptar a vontade popular.
Non foi un conflito inevitable. Foi unha contrarrevolución armada.
Hoxe algúns pretenden presentar o franquismo como un simple «réxime autoritario». Outros falan de reconciliación mentres manteñen pechadas as foxas comúns. Outros esixen pasar páxina sen tela lido xamais.
Pero non existe reconciliación posible sen verdade, xustiza e reparación.
Mentres milleiros de familias continúen buscando os seus desaparecidos, mentres existan organizacións que enxalcen o ditador, mentres a memoria democrática dependa da cor política de cada goberno, seguirá existindo unha débeda histórica con quen defendeu a liberdade.
E esa impunidade explica moitas cousas.
Explica por que a extrema dereita española non necesita romper co franquismo para medrar electoralmente. Explica por que Vox pode reivindicar parte do legado ideolóxico do réxime sen sufrir o illamento político que sufriría unha organización semellante noutros países europeos. Explica tamén por que unha parte do Partido Popular continúa resistíndose a condenar con claridade a ditadura ou participa do revisionismo histórico.
A ultradereita non naceu da nada.
Naceu sobre décadas de silencio, de equidistancia e dunha Transición que garantiu estabilidade, pero deixou intactos demasiados centros de poder.
O fascismo tampouco consiste simplemente en levar unha bandeira coa aguia ou erguer o brazo. O fascismo aparece cando se normaliza o odio ao diferente, cando se criminaliza a persoa inmigrante para ocultar o explotador, cando se persegue o sindicalismo mentres se protexen os grandes poderes económicos, cando se limita o dereito de folga, cando se banalizan os crimes da ditadura ou cando se utiliza o nacionalismo excluínte para enfrontar á propia clase traballadora.
Por iso tamén é un erro comparar fascismo e comunismo coma se fosen extremos equivalentes.
O fascismo naceu para defender mediante o terror os intereses das elites económicas fronte ao avance do movemento obreiro. O nazismo construíu unha ideoloxía baseada na supremacía racial, o expansionismo militar e o exterminio.
O comunismo, pola contra, formula a socialización dos medios de produción, a propiedade colectiva dos sectores estratéxicos e a construción dunha sociedade baseada na igualdade social e económica. Pódese discutir a súa aplicación histórica ou criticar calquera experiencia concreta, pero non converter dous proxectos antagónicos en equivalentes sen baleirar completamente de contido a historia.
Tampouco cómpre esquecer que foi a Unión Soviética quen soportou o maior peso militar na derrota do nazismo, pagando un prezo humano inmenso para liberar Europa do maior monstro que coñecera o século XX.
A historia importa.
Porque quen manipula o pasado pretende controlar o presente.
E quen consegue que un pobo esqueza como perdeu a súa democracia acabará convencéndoo de que nunca a tivo.
Por iso a loita pola República segue tendo plena vixencia.
Non como un exercicio de nostalxia, senón como un proxecto democrático de futuro. Unha República onde a xefatura do Estado sexa elixida pola cidadanía e non herdada por sangue. Unha República que sitúe a economía ao servizo da maioría social e non dunha minoría privilexiada. Unha República que faga efectivo o dereito ao traballo, á vivenda, á sanidade, á educación e a unha vida digna.
Porque non haberá unha democracia plenamente desenvolvida mentres sobrevivan as estruturas herdadas do franquismo.
E porque o antifascismo non pertence ao pasado.
É unha obriga democrática do presente.
O fascismo non morreu. Cambiou de traxe, aprendeu a falar a linguaxe da democracia liberal e seguiu ocupando espazos de poder. Agora volve quitar a máscara.
A pregunta xa non é se existe.
A pregunta é se esta vez seremos capaces de recoñecelo antes de que sexa demasiado tarde.
André Abeledo Fernández
