A autodeterminación non é un capricho. É un dereito. E os dereitos non se piden: conquístanse.
Cada vez que un pobo reclama decidir o seu propio futuro, os mesmos de sempre sacan o mesmo manual: a estabilidade, a constitución, a orde. Tradución: que vos quededes quedos e obedezcades.
Hai palabras que o poder baleira de contido a forza de usalas mal. «Liberdade» é unha delas. «Democracia» é outra. E «autodeterminación» é quizais a máis manoseada, a máis terxiversada, a que máis medo dá precisamente porque, cando se toma en serio, pon en xaque os alicerces da orde establecida. Por iso a clase dominante admítea en abstracto, nos libros de dereito internacional, nos discursos solemnes da ONU, e négaa en concreto, con porras, con xuízos, con cadea, con tanques, en canto algún pobo ten a audacia de exercela de verdade.
Quero ser claro desde o principio, porque nestes tempos a claridade é un acto político: a autodeterminación dos pobos é un dereito humano fundamental. Non unha aspiración. Non unha demanda negociable. Un dereito. Recoñecido na Carta das Nacións Unidas, no Pacto Internacional de Dereitos Civís e Políticos, no Pacto Internacional de Dereitos Económicos, Sociais e Culturais. Recoñecido, en papel, por case todos os estados do mundo. E negado, na práctica, por eses mesmos estados cando o pobo que o reclama resulta ser o seu.
«Todos os pobos teñen o dereito de libre determinación. En virtude deste dereito establecen libremente a súa condición política e proveen así mesmo ao seu desenvolvemento económico, social e cultural.»
— Artigo 1, Pacto Internacional de Dereitos Civís e Políticos · ONU, 1966
Iso non o escribiu ningún revolucionario. Escribírono os propios estados burgueses, os mesmos que hoxe enchen as cadeas de independentistas, os mesmos que envían antidisturbios ás urnas, os mesmos que declaran ilegais os referendos. A hipocrisía non podería ser máis obscena. Pero a hipocrisía, polo menos, ten a virtude de revelar a verdade: se tivesen razón, non necesitarían reprimilo. Reprimen porque temen. E temen porque saben que teñen diante algo lexítimo.
«Cando o poder declara ilegal un dereito humano, o problema non é o dereito. O problema é o poder.»
Pensemos un momento no que significa, na súa raíz máis honesta, o dereito á autodeterminación. Significa que ningún pobo está obrigado a vivir baixo unha estrutura política que non elixiu. Significa que a soberanía non emana dos estados, senón das persoas que os habitan. Significa que as fronteiras, eses trazos arbitrarios que a historia debuxou con guerras, tratados e conquistas, non son sagradas. Significa, en definitiva, que a vontade dun pobo vale máis que a conveniencia de quen o goberna.
Iso é explosivo. Claro que é explosivo. Por iso asusta tanto a quen construíu o seu poder sobre a negación desa vontade. O Estado español nega o dereito a decidir a cataláns, vascos e galegos. Israel nega ese dereito ao pobo palestino. Francia negoullo durante décadas en Alxeria, en Indochina, en todo o seu imperio colonial. O Reino Unido negoullo a Irlanda durante séculos. A lista é interminable e sempre ten o mesmo patrón: o pobo máis forte decide polo máis débil e chámalle a iso «orde constitucional».
«Unha nación que oprime a outra forxa as súas propias cadeas.» — Karl Marx
Aquí é onde a esquerda ten unha débeda histórica que saldar. Porque non toda a esquerda estivo á altura deste principio. Houbo socialdemócratas, e mesmo partidos que se chaman comunistas, que antepuxeron a unidade do estado á vontade dos pobos oprimidos. Que confundiron o internacionalismo proletario co centralismo estatal. Que miraron para outro lado cando se reprimía os nacionalistas de esquerda escoceses, cataláns, kurdos ou saharauís.
Iso é unha traizón aos principios do marxismo. Lenin foi moi claro ao respecto, e convén recordalo cando algúns pretenden ignoralo: o dereito á autodeterminación, incluída a independencia, é un principio irrenunciable do internacionalismo proletario. Non porque a independencia sexa sempre a mellor opción táctica, senón porque negarlle ese dereito a un pobo é reproducir a lóxica colonial que o socialismo ten a obriga histórica de combater.
Pobos que exerceron o seu dereito e foron reprimidos por iso.
O pobo palestino, que leva máis de setenta anos reclamando un estado propio mentres os seus territorios son ocupados, bombardeados e colonizados con total impunidade internacional.
O pobo saharauí, que gañou o dereito a un referendo de autodeterminación en 1991 mediante acordo da ONU, e que leva máis de trinta anos agardando que se celebre mentres Marrocos ocupa o seu territorio.
O pobo catalán, que organizou unha consulta o 1 de outubro de 2017 e recibiu como resposta porras, xuízos e cadea para os seus líderes políticos nun estado que se proclama democrático.
O pobo kurdo, repartido entre catro estados que o reprimen de forma sistemática, sen recoñecemento internacional, sen territorio propio, cos seus líderes encarcerados ou no exilio.
O pobo vasco, que historicamente expresou unha vontade de decisión á que o Estado español respondeu con represión, ilegalización de partidos e encarceramento de representantes electos.
O pobo galego, nación de lingua, cultura e historia propias, cuxa identidade nacional é sistematicamente minorizada e cuxo dereito a decidir nin sequera se formula nos marcos institucionais do Estado.
Dísenos que a autodeterminación desestabiliza. Que rompe a convivencia. Que abre a porta ao caos. É o mesmo argumento que usaron os escravistas cando se lles falou de emancipación. O mesmo que usaron os imperios coloniais cando se lles falou de independencia. O mesmo que usaron os que negaban o voto ás mulleres cando se lles falou de sufraxio universal. O medo ao caos sempre foi o escudo da orde inxusta.
A realidade é a contraria: o que desestabiliza é a represión. O que rompe a convivencia é obrigar a un pobo a vivir baixo estruturas que rexeita. O que xera violencia é negar saídas democráticas a demandas lexítimas. Se o Estado español tivese permitido votar a Catalunya, non tería habido o 1-O. Se tivese existido un mecanismo pacífico de decisión, non tería habido presos políticos nin exiliados. A represión non é a solución ao conflito. É o conflito.
«A democracia que lle teme ao voto do seu propio pobo non merece chamarse democracia.»
Desde Galicia, eu falo disto cunha implicación que vai máis alá da teoría política. Galicia é unha nación. Ten unha lingua propia, unha cultura propia, unha historia propia, unha identidade propia que non necesita o permiso de Madrid para existir. E ten, polo tanto, o dereito a decidir o seu propio futuro, igual que o ten calquera outro pobo do mundo. Non porque eu o diga. Porque o din os tratados internacionais que o propio Estado español ratificou.
E mentres ese dereito non se recoñeza na práctica, falar de lingua galega como acto de resistencia, de cultura galega como acto político, de soberanía popular como horizonte de loita, non é folclore nin romanticismo identitario. É materialismo. É entender que a nación non é un concepto abstracto, senón unha comunidade de persoas con intereses comúns que o Estado central ignora ou subordina ás súas propias lóxicas de poder.
«O dereito das nacións á autodeterminación significa exclusivamente o dereito á independencia en sentido político, o dereito á separación política do colectivo opresor.» — V. I. Lenin · O dereito das nacións á autodeterminación, 1914
Internacionalismo e apoio á autodeterminación non son contradictorios. Son a mesma cousa vista desde dous ángulos. Quen defende a autodeterminación do pobo palestino non pode negala ao pobo catalán. Quen a defende para o Kurdistan non pode ignorala para Galicia. A coherencia de principios non é un luxo ideolóxico. É a base de calquera proxecto político que mereça chamarse de esquerdas.
Porque se algo ensinou a historia do movemento obreiro é que os pobos oprimidos e a clase traballadora teñen o mesmo inimigo: o capital e o Estado que o defende. Dividir os traballadores por nacionalidades sempre foi unha ferramenta da burguesía para que non miren cara arriba, cara onde está o poder real. Pero recoñecer o dereito de cada pobo a decidir o seu futuro non divide: libera. Libera enerxías, constrúe alianzas de iguais, asenta as bases dunha fraternidade que non se impón desde arriba senón que se elixe libremente desde abaixo.
En definitiva: a autodeterminación é un dereito humano porque os seres humanos non son gando que pertence a un estado. Son pobos con historia, con lingua, con memoria, con vontade. E esa vontade, cando se expresa colectivamente, é a forma máis alta de democracia que existe. Moito máis alta que calquera constitución redactada sen contar con quen a ten que obedecer.
Que ninguén nos diga cando podemos votar. Que ninguén nos diga que podemos decidir. Os dereitos non se mendigan. Exércense.
¡Os pobos non piden permiso para ser libres! ¡Ata a vitoria sempre!
André Abeledo Fernández
