Sen a URSS, a xornada de oito horas sería aínda un soño do que o capital nos tería espertar a golpes.
Levan décadas tentando convencernos de que a Unión Soviética foi só un erro histórico. Menten. Foi o maior susto que o capitalismo recibiu en toda a súa historia. E sábeno.
Hai unha mentira que se repite tanto, en tantos medios, en tantas aulas, en tantos documentais de produción impecable, que a forza de repetila acaba parecendo verdade. A mentira é esta: que a Unión Soviética foi un paréntese escuro da historia humana, un experimento fallido do que o mundo debería alegrarse de terse librado. Que a súa caída, en 1991, foi a vitoria da liberdade sobre a tiranía.
Esa narrativa construírona os mesmos que antes de 1917 negaban o dereito ao voto á clase traballadora. Os mesmos que mandaban á policía a disolver folgas a porrazos. Os mesmos que hoxe externalizan a súa produción a talleres onde nenos de dez anos cosen as zapatillas que logo venden a douscentos euros. Non son historiadores. Son a clase dominante protexéndose a si mesma co único escudo que sempre tivo: o control do relato.
«As ideas da clase dominante son as ideas dominantes en cada época.» — Karl Marx
Así que deixemos de lado por un momento a propaganda e fagamos algo radical: miremos os feitos. Miremos o que tiña a clase traballadora europea antes de que existise a URSS e o que conquistou despois de que existise. Porque esa comparación, que os libros de texto deste sistema evitan con esmero, dío todo.
«O capitalismo nunca regalou nada. Cada dereito que tes foi arrincado por alguén que pagou un prezo por iso.»
Antes da revolución bolxevique de outubro de 1917, a clase traballadora en Europa e en América traballaba doce, catorce, ata dezaseis horas diarias. Sen vacacións. Sen pensións. Sen dereito a sindicarse sen arriscar o despedimento ou a cadea. Sen seguridade social. Sen protección por accidente laboral. Os nenos traballaban nas minas e nas fábricas desde que tiñan idade suficiente para non meterse entre os engrenaxes. Iso non é historia antiga. Iso era a normalidade do capitalismo sen contrapeso.
Despois de 1917, algo cambiou. Non de golpe, non por xenerosidade espontánea dos patróns, senón porque a burguesía europea mirou ao espello e viu o seu propio futuro se non cedía algo. A revolución rusa demostrou que era posible. Que os traballadores podían tomar o poder. E ese medo, ese medo xenuíno das clases propietarias, foi o motor real das reformas sociais do século XX en Occidente.
O que o medo á URSS lle arrincou ao capital
A xornada laboral de oito horas, conquistada en Europa occidental entre 1918 e 1920, xusto cando o exemplo soviético estaba máis vivo.
Os sistemas de seguridade social e pensións públicas, xeralizados en Europa tras a Segunda Guerra Mundial, cando a URSS era unha potencia que derrotara o fascismo.
O dereito á folga recoñecido legalmente na maioría de democracias occidentais durante a Guerra Fría, como válvula de escape ante o avance do comunismo.
A descolonización de Asia e África, impulsada en boa medida polo apoio soviético aos movementos de liberación nacional que o imperialismo occidental aplastara durante séculos.
O sufraxio universal real, estendido ás mulleres e ás clases traballadoras en contextos onde a presión soviética era un argumento político de primeiro orde.
Que conste: non estou dicindo que a URSS fose un paraíso. Ninguén honesto pode sostelo. Houbo erros graves, represións inxustificables, momentos en que a burocracia traizou os principios que alumearan a revolución. A crítica marxista a esas desviacións existe, é lexítima, e é necesaria. Pero esa crítica facémola desde dentro, non para darlle munición ao inimigo de clase, senón para aprender e non repetir.
O que non estou disposto a aceptar é a operación ideolóxica que converte os erros da URSS no argumento definitivo contra o socialismo mentres cala os crimes infinitamente maiores do colonialismo, da escravitude, das dúas guerras mundiais xestadas no seo do capitalismo europeo, dos millóns de mortos por fame nun mundo con recursos suficientes para alimentar a toda a humanidade. Ese dobre raseiro non é análise. É propaganda de clase.
Falemos do colonialismo, porque é onde a URSS xogou un papel que a historia oficial silencia con especial coidado. Mentres Gran Bretaña, Francia, Bélxica, Portugal e os Estados Unidos esquilmaban continentes enteiros, convertendo os seus habitantes en man de obra forzada ou en consumidores cativos das súas mercadorías, a Unión Soviética apoiou os movementos de liberación nacional con armas, con formación, con recoñecemento diplomático, e con algo que naquel tempo valía máis que o ouro: a lexitimidade de chamar ás cousas polo seu nome.
Angola, Mozambique, Vietnam, Alxeria, Cuba, Nicaragua, o Congo. En todos eses países, e en moitos máis, houbo unha man soviética tendida cando o imperialismo occidental poñía todo o seu aparato militar e económico para manter a orde colonial. Non foi un apoio desinteresado, claro. A xeopolítica nunca o é. Pero tampouco foi o apoio interesado de quen quere extraer petróleo ou cacao. Foi o apoio de quen vía nesas loitas un reflexo da propia loita da clase traballadora contra o poder do capital.
«Un pobo que oprime a outro non pode ser libre. A liberación dos pobos colonizados é inseparable da liberación da clase obreira mundial.» — V. I. Lenin
Ho Chi Minh estudou en Moscova. Patrice Lumumba, asasinado pola CIA e o imperialismo belga, recibiu apoio soviético. O ANC de Nelson Mandela, cando Occidente miraba para outro lado ou directamente colaboraba co apartheid sudafricano, atopou na URSS un aliado. Iso non se borra co relato do Gulag, por real que sexa ese relato. A historia non funciona con ecuacións simples onde os crimes dun lado anulan os méritos do outro.
Desde Galicia, unha nación que coñece ben o que é ser oprimida, o que é ter a túa lingua prohibida e a túa cultura desprezada, o que é que che digan que a túa identidade é folclore de segunda categoría, deberiamos entender mellor que ninguén por que o dereito á autodeterminación dos pobos non é unha concesión do poder. É unha conquista. E a URSS, con todas as súas contradicións internas, foi o primeiro Estado na historia que a recoñeceu formalmente como principio.
«Cando caeu o Muro de Berlín, os traballadores europeos perderon o seu mellor argumento na mesa de negociación. O capital sabíao. Por iso celebrou.»
E aquí chegamos ao presente, porque a historia non é un exercicio académico para quen ten que fichar ás sete da mañá. Desde 1991, desde a desaparición da URSS, que pasou cos dereitos da clase traballadora en Europa? Retrocederon. As pensións recórtanse. Os convenios colectivos debilítanse. A precariedade normalízase. Os contratos lixo disfrazanse de «flexibilidade». Os servizos públicos privatízanse. E os salarios reais levan décadas perdendo poder adquisitivo mentres a riqueza se concentra en cada vez menos mans.
Casualidade? Non. Causalidade. Sen o contrapeso dun bloque que demostrara que outra forma de organizar a economía era posible, o capital recuperou terreo sen freo. Os partidos socialdemócratas, que durante décadas mantiveron o Estado do Benestar precisamente porque o medo ao comunismo os obrigaba a facer concesións, abrazaron o neoliberalismo con entusiasmo de converso. Porque xa non teñen medo. A ameaza existencial desapareceu.
A lección é dura pero necesaria: os dereitos non se conservan sós. Os dereitos deféndense, pélexanse, reconquístanse cando os arrancan. E para pelexar necesitas organización, necesitas conciencia de clase, necesitas saber de onde vés para saber a onde vas. Por iso nos rouban a historia. Por iso reducen a URSS aos campos de traballo e silencian todo o demais. Para que non saibamos o que é posible cando a clase traballadora se organiza de verdade.
Camaradas: non deixemos que nos rouben esa memoria. Non porque a URSS fose perfecta, que non o foi. Senón porque o que representou, a idea de que os traballadores poden tomar as rendas do seu propio destino, segue sendo a única ameaza real que o capitalismo coñeceu en toda a súa historia. E mentres esa idea siga viva, a loita segue tendo sentido.
¡Que vivan os pobos que loitan pola súa liberdade! ¡Ata a vitoria sempre!
André Abeledo Fernández
