Perdeu e agora quere anular as eleccións: así xoga a ultradereita
Pedir a prórroga e despois chorar por ela
A ultradereita ten unha curiosa maneira de entender a democracia: acepta as regras cando lle convén, pero, cando perde, convértese en vítima dunha conspiración. Non importa que os feitos contradigan o seu discurso nin que as súas propias decisións deixen en evidencia a súa hipocrisía. Se gaña, o resultado é lexítimo; se perde, hai fraude.
Brasil volve ofrecernos un exemplo deste comportamento. Flávio Bolsonaro négase a aceptar a derrota e anuncia que pedirá a anulación da segunda volta electoral. O seu argumento principal é a prórroga de dúas horas no horario de votación.
Pero aquí aparece un pequeno problema para o relato da ultradereita: esa ampliación do horario fora solicitada polos dous bandos.
O Partido dos Traballadores pediu máis tempo para votar ante os problemas de transporte que dificultaban o acceso ás urnas de miles de persoas, especialmente en Bahia. Pola súa banda, o partido de Bolsonaro tamén solicitou dúas horas adicionais de votación en dezasete municipios de São Paulo, Paraná e Santa Catarina.
Cando a prórroga podía favorecer os seus intereses, era unha medida necesaria. Cando o resultado non lles gusta, convértese nun suposto instrumento de fraude.
Isto non é defender a democracia. É pretender que as regras só sexan válidas cando permiten gañar aos de sempre.
A cuestión é bastante sinxela: se existen irregularidades, deben investigarse con probas e polos procedementos legais correspondentes. Pero utilizar unha medida que o propio bando solicitou como argumento para cuestionar o resultado revela, cando menos, unha enorme contradición política.
A democracia non consiste en gañar sempre. Consiste tamén en saber perder.
E hai quen, pola súa concepción autoritaria da política, parece incapaz de entender algo tan básico.
A ultradereita que coñecín no Brasil
Pasei seis meses no Brasil. Non pretendo presentar esa experiencia como se abondase para coñecer a fondo un país enorme, complexo e diverso. Pero foi tempo suficiente para observar realidades que axudan a comprender como funciona unha parte da súa política.
Brasil é un país de enorme riqueza cultural, con persoas de orixes moi diferentes e cunha sociedade atravesada por profundas desigualdades. E é precisamente nesa desigualdade onde a ultradereita atopa un dos seus terreos máis favorables.
O que vin foi unha política marcada, en demasiadas ocasións, polo clasismo, polo elitismo e pola falta de empatía cara ás persoas que viven en condicións máis difíciles.
Durante a miña estancia, coincidindo cun período electoral, puiden observar prácticas de compra do voto: ofrecíaselle á xente un saco de arroz a cambio do seu apoio nas urnas.
Pensemos no que significa isto. Unha persoa que vive na pobreza pode verse sometida á presión de aceptar unha pequena axuda inmediata a cambio de comprometer unha decisión política que afecta o seu futuro e o da súa familia.
Pero non confundamos as vítimas cos responsables. O problema non é quen pasa fame e acepta un saco de arroz; o problema é quen utiliza a fame como instrumento para conseguir poder.
Cando a necesidade se converte nunha ferramenta electoral, a liberdade política queda condicionada pola desigualdade económica. E quen se aproveita desa situación non está defendendo a liberdade: está explotando a vulnerabilidade allea.
Tamén me chamou a atención o peso de determinadas igrexas evanxélicas, algunhas das cales funcionan como auténticas estruturas empresariais e políticas, capaces de mobilizar milleiros de persoas e orientar o seu voto.
Non se trata de cuestionar a liberdade relixiosa nin o dereito de cada persoa a profesar as súas crenzas. Trátase de denunciar a utilización da fe como instrumento de poder, especialmente cando se combina con intereses económicos, discursos autoritarios e campañas políticas que favorecen a ultradereita.
En determinados sectores destas redes relixiosas conflúen, ademais, posicións de apoio a Estados Unidos e ao sionismo político. Un fenómeno que merece ser analizado sen simplificacións, porque non todas as igrexas evanxélicas nin todas as persoas crentes pensan igual.
E isto non sucede unicamente no Brasil. En diferentes países de América Latina, a desigualdade, a precariedade, o poder económico e a influencia de determinadas estruturas relixiosas forman parte dunha disputa política na que a clase traballadora adoita pagar as consecuencias.
As trabas para votar: a democracia tamén se defende garantindo o voto
Nas eleccións, o dereito ao voto non debería depender do barrio no que vivas, do diñeiro que teñas na conta bancaria ou da vontade do teu empresario.
Se unha persoa non pode chegar ás urnas porque non ten transporte, o seu dereito político existe sobre o papel, pero vese limitado na práctica.
Por iso, os problemas de transporte que se denunciaron durante estes comicios non son unha cuestión menor. Precisamente, a necesidade de facilitar que a cidadanía puidese exercer o seu dereito ao voto estivo na orixe da petición de ampliar o horario de votación.
Tamén me chegaron testemuños de persoas residentes no Brasil que falan de empresas que terían posto obstáculos para que traballadores de barrios humildes acudisen votar, así como de situacións nas que a policía preguntaría á cidadanía a onde se dirixía e por quen pensaba votar.
Cómpre ser rigorosos: son relatos que me trasladaron outras persoas e que, por si sós, non permiten afirmar que eses feitos estean probados. É necesario investigalos, contrastalos e determinar se existiron prácticas ilegais ou coaccións.
Pero tampouco debemos mirar para outro lado ante a posibilidade de que sucedan. A historia demostra que o poder económico pode utilizar a súa influencia para condicionar a participación política, e que a presión sobre as persoas máis vulnerables non sempre adopta formas evidentes.
O voto é secreto e libre. Ningunha empresa ten dereito a decidir por quen votan os seus traballadores. Ningún poder político pode converter a policía nun instrumento de intimidación electoral.
E cando existen sospeitas de presións ou irregularidades, o que corresponde é investigalas con seriedade, non utilizalas selectivamente segundo quen gañe ou perda.
Tamén debemos prestar atención ás inxerencias estranxeiras e aos intereses económicos que operan na política latinoamericana. Estados Unidos e as grandes multinacionais teñen unha longa historia de influencia na rexión. Pero, para demostrar unha inxerencia concreta nestas eleccións, fan falta probas específicas. A historia serve para identificar riscos e formular preguntas; non substitúe a investigación dos feitos.
Cando perde a ultradereita, o problema sempre é a democracia
Hai unha característica recorrente nos movementos ultradereitistas: presentan as súas derrotas como inxustizas e os seus adversarios como inimigos ilexítimos.
Non aceptan con facilidade que unha maioría social poida decidir un camiño diferente ao que eles propoñen. A cidadanía é soberana cando os apoia; cando non o fai, aparecen as acusacións, as sospeitas e os intentos de deslexitimar o resultado.
O problema vai moito máis alá dunha familia política ou dun país concreto. É unha maneira autoritaria de entender o poder.
A democracia non se reduce a introducir unha papeleta nunha urna cada certo tempo. Tamén require que a cidadanía poida votar libremente, que os dereitos se respecten, que os resultados se sometan aos procedementos legais e que ninguén estea por riba das regras.
Por iso, quen denuncia unha fraude debe achegar probas. E quen pretende anular unhas eleccións debe demostrar que existen motivos legais para facelo. A derrota electoral, por si soa, non é unha irregularidade.
A ultradereita non pode reclamar para si unha democracia á carta: válida cando gaña e ilexítima cando perde.
Gañou o pobo. Agora toca defender o que decidiu
Cando a cidadanía acode masivamente ás urnas, está exercendo un dereito fundamental. E cando o fai para impedir que avance unha opción política que considera perigosa para os seus intereses, está expresando unha decisión que debe ser respectada.
Pero tampouco debemos idealizar os procesos electorais nin pensar que unha vitoria resolve por si soa os problemas dunha sociedade.
A pobreza non desaparece coa noite electoral. A precariedade laboral non remata porque se conte o último voto. A desigualdade non se resolve simplemente impedindo que goberne a ultradereita.
A derrota electoral dunha forza reaccionaria pode abrir unha oportunidade, pero esa oportunidade só terá sentido se se traduce en melloras reais para a maioría social: salarios dignos, vivenda accesible, servizos públicos fortes, dereitos laborais e unha distribución máis xusta da riqueza.
A clase traballadora non pode limitarse a votar cada certo tempo para frear o peor. Necesita tamén organización, conciencia política e capacidade para defender os seus propios intereses.
E debemos aprender do que sucede en América Latina. As experiencias políticas da Arxentina, Ecuador, Honduras ou Chile son diferentes entre si e non se poden meter todas no mesmo saco, pero ofrecen exemplos que merecen ser analizados para comprender o avance das dereitas, as súas consecuencias sociais e as dificultades das forzas populares para responder aos seus desafíos.
O trumpismo non é unha saída para quen vive do seu traballo. Os discursos que prometen liberdade mentres debilitan dereitos sociais, favorecen os intereses dos máis ricos ou alimentan o odio contra os máis vulnerables non ofrecen unha solución aos problemas da maioría.
E isto tamén nos afecta no Estado español.
Non podemos pensar que estamos inmunizados fronte á ultradereita nin que a historia vai resolver por nós o que non sexamos capaces de facer colectivamente. O avance reaccionario non se combate unicamente denunciando os seus dirixentes. Combátese tamén loitando contra as condicións sociais que permiten que os seus discursos gañen terreo.
Por iso, cando chegue a hora de votar, non podemos quedar na casa e despois lamentarnos dos resultados. Hai que participar, mobilizarse e impedir que o descontento popular sexa utilizado por quen pretende gobernar contra os intereses da propia clase traballadora.
Ás veces teremos que votar pola opción que consideremos menos mala para evitar un mal maior. Pero non debemos confundir esa decisión táctica coa renuncia a construír unha alternativa propia, firme e transformadora.
A ultradereita non ten medo de que a xente vote. Ten medo de que a xente comprenda quen defende os seus intereses e quen utiliza a súa necesidade para conseguir poder.
A democracia non se defende aceptando que os poderosos fagan o que queiran. Deféndese garantindo que o pobo poida decidir libremente e que a súa vontade sexa respectada.
Porque, cando a clase traballadora se organiza, toma conciencia da súa forza e participa, deixa de ser unha simple espectadora da política para converterse en protagonista da súa propia historia.
E esa é a batalla que debemos dar aquí e alá: contra a explotación, contra o autoritarismo e contra todos os que pretenden que os privilexios duns poucos estean por riba dos dereitos da maioría.
Até a vitoria sempre!
André Abeledo Fernández
