A violencia que non sae nos telexornais
Ensínannos desde nenos a recoñecer a violencia no puño, na pedra, no cristal roto. Ninguén nos ensina a vela no buzón, na nómina ou na sala de espera. E, porén, é aí, todos os días, onde máis xente sae ferida.
A violencia do cotián
Non chegar a fin de mes é violencia. Os desafiuzamentos son violencia. A miseria é violencia. Traballar sen dereitos é violencia, e os despedimentos tamén. As listas de espera na sanidade son violencia, e tamén o é, sobre todo, chegar tarde a tratar enfermidades curables e que a xente morra por iso.
Sábeo quen leva anos detrás dunha caixa ou dun mostrador, quen conta as horas que lle deben, quen chega á casa sen saber se poderá pagar o alugueiro. Esa violencia non fai ruído, non rompe escaparates e non abre telexornais. Pero deixa mortos, enfermos e vidas truncadas. Chámase «xestión», «axuste» ou «reforma», e exércese coa comodidade de quen nunca a sofre.
O Estado e a súa dobre vara de medir
Non o dicimos só os de abaixo. Chomsky formúlao cunha claridade desarmante: «Se asumimos que hai unidade na historia dos actos humanos, entón a violencia do Estado debe ser xulgada co mesmo raseiro que a dos individuos». Se o mesmo acto é un crime cando o comete unha persoa e «política pública» cando o executa unha institución, o problema non está no acto, senón en quen ten o poder de bautizalo.
Max Weber deixouno escrito sen rubor: o Estado é aquela comunidade humana que reclama para si o monopolio da coacción física lexítima. Fixémonos na palabra: lexítima. A violencia non desaparece; concéntrase, organízase e lexitímase. Tolstói viuno coa mesma crueza: todos os gobernos, mediante os seus exércitos, as súas leis, os seus tribunais e os seus impostos, mantéñense pola violencia. E Gandhi resumiuno así: o Estado representa a violencia de forma concentrada e organizada; o individuo ten alma, pero o Estado é unha máquina sen alma.
A lei como costume da violencia
Walter Benjamin foi máis lonxe na súa obra Para unha crítica da violencia: unha lei que non deixa escapar ningún factor do seu control se asemella, mediante a repetición da violencia, á violencia mítica. Dito en cristián: cando a inxustiza se repite dabondo, deixa de parecer inxustiza e pasa a parecer orde natural. O desafiuzamento convértese nun trámite; o despedimento, en «flexibilidade»; e a lista de espera, en «unha realidade coa que hai que convivir». A isto chámanlle paz social.
Quen pon a violencia en práctica
Julio Cortázar deixounos a pregunta que o poder prefire non escoitar: «É necesario decatarse de que a violencia-fame, a violencia-miseria, a violencia-opresión, a violencia-subdesenvolvemento e a violencia-tortura conducen á violencia-secuestro, á violencia-terrorismo e á violencia-guerrilla; e de que é moi importante comprender quen pon en práctica a violencia: se son os que provocan a miseria ou os que loitan contra ela…».
Entender de onde nace a violencia non é xustificala; é negarse a comezar a historia polo final. Quen só condena a faísca e cala ante o regueiro de pólvora non busca a paz: busca que nada mude.
Defenderse non é violencia, é xustiza
Por iso hai que dicilo sen complexos: cando o pobo é tratado con violencia, cando é levado ao límite, cando se pisotea a súa dignidade, defenderse non é violencia: é xustiza.
Defenderse é organizarse no centro de traballo e no barrio. É o sindicato, a folga, a paralización dun desafiuzamento, a mobilización masiva, a desobediencia, o voto consciente e a solidariedade entre quen non ten máis ca os seus. É a dignidade exercida colectivamente. A quen chama «violentos» os desafiuzados que resisten e «normalidade» os desafiuzamentos que executa, hai que lle devolver a pregunta: onde estaba a súa indignación cando a violencia só caía sobre nós?
Quen define a violencia
A loita, camaradas, tamén é polas palabras. Mentres sexa o poder quen decida que é violencia e que non, a clase traballadora seguirá sendo xulgada cunha vara e o Estado e o capital, con outra. Nomear a violencia estrutural é o primeiro paso para deixar de aceptala. O segundo é organizármonos para lle poñer fin.
Até a vitoria sempre!
André Abeledo Fernández
