Comunismo, autodeterminación e a realidade plurinacional do Estado español
Para un comunista, o dereito de autodeterminación dos pobos non é unha cuestión secundaria nin un debate accesorio. É un principio democrático fundamental. Non é unha concesión, non é unha moda política nin unha reivindicación conxuntural. É unha cuestión de coherencia ideolóxica.
Por iso resulta sorprendente observar como unha parte da esquerda do Estado español, especialmente aquela que interpreta a realidade desde unha visión centralista e uniformizadora, segue tendo enormes dificultades para comprender algo tan elemental como a existencia de diferentes pobos e nacións dentro do Estado.
Pódese ser comunista e galego, vasco, catalán, canario ou andaluz. Pódese ser comunista e independentista. O que resulta moito máis difícil de explicar é como alguén pode definirse comunista e, ao mesmo tempo, negar o dereito dos pobos a decidir libremente o seu futuro.
Porque o comunismo non consiste en impor unha identidade nacional desde arriba. Tampouco en obrigar a ninguén a permanecer dentro dunha estrutura estatal contra a súa vontade. O comunismo aspira precisamente a acabar con todas as formas de opresión, incluídas as nacionais.
Outra cuestión distinta é confundir a loita pola liberación nacional cun proxecto burgués ou colocar a cuestión nacional por riba da loita de clases. Aí si existe unha contradición política evidente.
A historia demostra que numerosas burguesías utilizaron as identidades nacionais para dividir os traballadores e enfrontar a quen comparte os mesmos problemas económicos e sociais. Ser conscientes dese perigo é unha obriga para calquera militante comunista.
Pero recoñecer esa realidade non pode levarnos ao erro contrario: negar a existencia das nacións ou cuestionar o dereito de autodeterminación. Porque facelo supón abandonar un dos principios históricos do internacionalismo proletario.
Os comunistas somos internacionalistas precisamente porque recoñecemos a existencia de diferentes pobos e nacións. Somos internacionalistas porque cremos na solidariedade libre entre eles, non na subordinación duns a outros. Somos antiimperialistas porque entendemos que ningunha nación ten dereito a impoñerse sobre outra.
A convivencia só pode construírse desde o respecto mutuo e desde a igualdade. Non existe convivencia cando unha parte nega a identidade da outra. Non existe fraternidade entre pobos cando uns pretenden decidir polos demais.
Por iso convén lembrar unha evidencia que segue sendo incómoda para moitos: o Estado español non é unha nación homoxénea. É unha realidade plurinacional. É unha estrutura política onde conviven diferentes pobos con identidades, culturas, linguas e historias propias.
E se queremos construír un proxecto común, ese proxecto debe estar baseado na libre vontade dos seus integrantes.
Non poden existir nacións de primeira e de segunda categoría. Non pode haber linguas respectables e linguas simplemente toleradas. Non pode falarse de igualdade mentres uns pobos teñan recoñecido de facto aquilo que a outros se lles nega sistematicamente.
A unidade só ten sentido cando é libre. Cando é voluntaria. Cando nace do convencemento de que camiñar xuntos beneficia a todos.
Cando a unidade se sostén mediante a imposición, a ameaza ou a negación de dereitos, deixa de ser unidade para converterse en dominación.
Por iso o dereito de autodeterminación non debería ser visto como unha ameaza para ninguén. Os dereitos nunca son o problema. Os problemas son os privilexios.
Sempre utilizo o mesmo exemplo: o dereito ao divorcio non destrúe os matrimonios felices. Ao contrario. Unha parella que se quere e se respecta non teme a existencia dese dereito. Só quen sabe que a relación se sostén mediante a dependencia ou a imposición percibe o divorcio como unha ameaza.
Cos pobos ocorre algo semellante.
Unha unión baseada no respecto mutuo ten moitas máis posibilidades de perdurar que unha construída sobre a negación da diversidade. Os pobos non adoitan romper vínculos históricos porque si. Fano cando senten que non son respectados, cando se lles nega a súa voz ou cando perciben que forman parte dunha estrutura que non os recoñece como iguais.
Por iso resulta urxente abrir un debate profundo sobre o modelo de Estado. Sobre a monarquía e a república. Sobre a organización territorial. Sobre a plurinacionalidade. Sobre o dereito de autodeterminación.
Porque ningunha democracia madura debería temer que a cidadanía opine e decida.
Non se pode construír unha comunidade política sólida desde a imposición. Non se pode construír fraternidade desde a negación do outro. Non se pode construír unha verdadeira unión de pobos libres se algúns teñen prohibido sequera formular democraticamente cal queren que sexa o seu futuro.
A única convivencia duradeira é aquela que se constrúe entre iguais. A única unidade lexítima é a que nace da liberdade. E a única forma de que o Estado español sexa algún día a casa común de todos os seus pobos é recoñecer que ninguén pode ser obrigado a quedar nunha casa que non sente como propia.
Ese é o verdadeiro sentido democrático do dereito de autodeterminación. E tamén unha das razóns polas que ningún comunista consecuente debería renunciar xamais a defendelo.
André Abeledo Fernández
