Suráfrica para os surafricanos: cando os oprimidos repiten o discurso dos opresores
Hai fenómenos políticos e sociais que merecen ser estudados con atención porque revelan ata que punto a ignorancia, a desesperación e a manipulación poden levar unha sociedade a camiñar contra os seus propios intereses. O que está a acontecer en Suráfrica co crecemento da xenofobia é un deses casos.
Resulta sorprendente escoitar nalgúns barrios surafricanos consignas que parecen saídas dun mitin da extrema dereita europea ou estadounidense. Os argumentos son exactamente os mesmos. «Os inmigrantes róubannos o traballo». «Aproveítanse dos nosos servizos públicos». «Reciben axudas que deberían ser para nós». «Suráfrica para os surafricanos».
Cambian os protagonistas, pero o discurso é idéntico.
Durante décadas, os pobos africanos sufriron o colonialismo, o racismo institucional e a explotación económica. Suráfrica viviu o horror do apartheid, un dos sistemas de segregación máis crueis do século XX. Xeracións enteiras loitaron para derrubar un réxime que clasificaba os seres humanos segundo a cor da súa pel. Milleiros de persoas deron a súa vida pola igualdade e pola dignidade.
E, porén, hoxe vemos algúns dos descendentes daquelas vítimas repetir os mesmos mecanismos mentais que durante tanto tempo foron utilizados contra eles.
A historia demostra que a discriminación non depende da cor da pel, do sexo, da relixión ou da nacionalidade. Depende dunha idea profundamente reaccionaria: a necesidade de atopar un culpable débil ao que responsabilizar de problemas que teñen causas moito máis complexas.
É máis fácil culpar o inmigrante pobre que sinalar as grandes corporacións que explotan os traballadores. É máis cómodo acusar o estranxeiro que denunciar a corrupción política. É máis sinxelo odiar o veciño que enfrontarse a quen concentra a riqueza e o poder.
Por iso a xenofobia funciona igual en Johannesburgo, en París, en Madrid ou en Washington.
O mecanismo é universal.
Cando falta emprego, non se sinala o empresario que precariza as condicións laborais. Cando os servizos públicos están deteriorados, non se analiza quen recortou orzamentos ou quen se beneficia das privatizacións. Cando a vivenda é inaccesible, non se fala dos fondos especulativos. Sempre aparece o mesmo inimigo imaxinario: o inmigrante pobre.
A paradoxa é tan absurda que parece unha caricatura da realidade.
A muller machista. O negro racista. O xudeu nazi. O gordófobo con sobrepeso. O traballador que vota contra os dereitos laborais. O inquilino que defende os fondos voitre. O pensionista que apoia recortes nas pensións.
O mundo ao revés.
Pero non é unha contradición tan estraña como parece. É o resultado de décadas de propaganda, de manipulación mediática e dunha falta alarmante de conciencia de clase.
Porque a ignorancia non distingue cores, nacionalidades nin relixións. Pode atoparse en calquera lugar. Ninguén está vacinado contra ela.
O racismo non deixa de ser racismo porque o practique unha persoa que tamén sufriu discriminación. A xenofobia non deixa de ser xenofobia porque quen a exerce pertenza a un grupo historicamente oprimido. O odio segue sendo odio, veña de onde veña.
As elites económicas sábeno perfectamente. Mentres os traballadores se enfrontan entre si pola súa orixe, pola súa lingua, pola súa relixión ou pola súa nacionalidade, ninguén cuestiona a concentración da riqueza, a desigualdade crecente ou a explotación laboral.
A división sempre beneficia aos de arriba.
Por iso resulta tan preocupante o que acontece en Suráfrica. Non só polas agresións contra inmigrantes africanos procedentes doutros países do continente, senón porque demostra ata que punto os discursos reaccionarios poden estenderse cando as condicións sociais se deterioran e cando a educación política desaparece do debate público.
A resposta á pobreza non pode ser o odio. A resposta ao desemprego non pode ser a xenofobia. A resposta á desigualdade non pode ser perseguir a quen sofre problemas semellantes.
Os traballadores surafricanos, os mozambicanos, os zimbabuenses, os congoleses ou os nixerianos teñen moito máis en común entre eles que con quen acumula fortunas a costa do seu traballo.
A solidariedade sempre será máis útil ca o odio. A unidade sempre será máis poderosa ca a división.
A historia xa demostrou demasiadas veces o que acontece cando os pobos esquecen esta lección. E tamén demostrou quen son os únicos que terminan gañando cando os pobres son convencidos para loitar entre eles.
André Abeledo Fernández
